5 tips voor onvoorwaardelijk lesgeven

Hoe we gedrag manipuleren en een lonkend, maar lastig, alternatief.


Mijn meester werkte vroeger met 'een kruisje achter je naam.' Je herkent het vast wel. Ik ontving één, soms twee waarschuwingen. Daarna kwam mijn naam, onherroepelijk, op het bord. Op zich nog geen probleem, al moest ik nu wel extra opletten. De volgende stap was namelijk het befaamde kruisje. Direct achter mijn naam. Bij mijn meester betekende dit nablijven en strafregels schrijven. Of zijn preken aanhoren. Ik weet niet wat ik irritanter vond. Ik had regelmatig een kruisje achter mijn naam. Uiteraard ontving ik af en toe ook stickers. Ik kon netjes schrijven en dat werd blijkbaar gewaardeerd. Soms had ik zo fantastisch mijn best gedaan (ik spaarde auto-stickers) dat ik zelfs een stempel kreeg. Een stempel! Dat was de ultieme beloning. Daar wilde ik nog wel een bladzijde netjes voor werken. Zelfs met kramp in mijn vingers.





Jong geleerd.

Ik leerde als kind vrij snel dat de wereld voorwaardelijk is. Gedrag heeft consequenties. Positieve (beloning, waardering en acceptatie) en negatieve (straf en onthouden van aandacht of zelfs liefde) consequenties. Op school leerde ik dit. Thuis natuurlijk ook. Ik werd - op welke manier dan ook - beloond wanneer ik gewenst gedrag vertoonde. Geprezen. Ik werd gestraft wanneer ik ongewenst gedrag vertoonde. Als klein jongetje zat ik nog al eens op de trap en op latere leeftijd mocht ik niet met mijn vrienden voetballen of lieten mijn ouders simpelweg met of zonder woorden merken dat het vertoonde gedrag niet het juiste was.


Bewustwording.

Waarschijnlijk ben jij in een soortgelijke situatie opgegroeid. We hebben een fijne jeugd gehad en zijn liefdevol opgegroeid. Maar wel voorwaardelijk. Met consequenties. En het is bijna onvermijdelijk dat we dit gedrag doorzetten en doorgeven aan de volgende generatie. Ik merk dat in de opvoeding bij mijn eigen kinderen. Als ze 'lastig zijn', laat ik maar al te snel mijn macht gelden. "Op deze manier mag jij vandaag niet meer op de iPad." Het is bijna onvermijdelijk dat we dit gedrag doorzetten. Bijna. Want bewustwording is een eerste stap om het anders te doen. Bij de opvoeding en op school. Van voorwaardelijk opvoeden en lesgeven naar een nieuwe, onvoorwaardelijke werkelijkheid. Een lonkend, maar lastig alternatief.

Bewustwording is een eerste stap om het anders te doen.

Belonen en straffen.

Op basisscholen wordt nog steeds massaal beloond en gestraft. Dat klinkt heftig. En dat is het misschien ook wel. Nu hoor ik je denken: belonen is toch iets positiefs? En: soms moeten kinderen toch gewoon de consequenties dragen voor hun gedrag? Is dat zo? Laat me je eerst meenemen in wat ik onder belonen en straffen versta.


Volgens Van Dale is belonen iets als "iets geven als dank voor een bewezen dienst." Dit klinkt bijna als handel. Jij doet iets, bewijst een dienst en ik geef je er iets voor terug. Een uitbetaling. We ruilen. Jij levert de dienst, ik betaal. Dit heeft niets met opvoeding te maken. Toch? En al zeker niet met onderwijs. Dit is één en al voorwaardelijkheid. Als jij dit doet dan krijg je dat. Toch voed ik mijn kinderen regelmatig zo op. En toch zit het onderwijs bomvol met het "als-dan principe." We strooien met stickers, stempels, complimentjes en verzinnen de meest creatieve ideeën om te belonen. En dit doen we uit een goed hart. We hebben het beste met onze kinderen voor. Maar kan het zijn dat we soms niet het beste doen? Durven we hierin kritisch te zijn en onze overtuigingen en gedrag aan te passen? Is belonen echt wel zo' n pedagogisch geschikt instrument?




Dit klinkt bijna als handel.

Straffen betekent "een maatregel tegen iemand als vergelding voor een onrechtmatige daad." We hebben een aantal regels en afspraken gemaakt en daar dient aan gehouden te worden. Overtreed je de regels? Vergelding. Dit is onze manier om enige controle uit te oefenen en een maatschappij met elkaar leefbaar te houden. En dat werkt prima bij door rood rijden. En eerlijk? Het werkt ook prima bij opvoeding en onderwijs. Als een kind een "onrechtmatige daad" pleegt, stellen we daar een maatregel tegenover. We laten onze macht gelden. De snelste manier om ervoor te zorgen dat het niet nog een keer gebeurt. Maar dat iets schijnbaar werkt wil nog niet zeggen dat het de beste manier is.

We laten onze macht gelden.

Liefde ontzeggen.

Alfie Kohn (2019) duidt straffen als "het ontzeggen van liefde." Wanneer we een kind iets vergelden, communiceren we dat we hem of haar op deze manier niet accepteren. Je doet iets en dat is niet oké. Jij bent op deze manier niet oké. En daarmee onthouden we het kind onze onvoorwaardelijke liefde. Wanneer je doet wat we hebben afgesproken of je voldoet aan (onuitgesproken) verwachtingen, dan ben je oké. En dan hebben we lief. Straffen is een vorm van voorwaardelijke liefde. Dit wordt pijnlijk zichtbaar wanneer we een kind letterlijk buiten de deur zetten. "Je mag op dit moment niet eens in mijn aanwezigheid zijn. Je moet eerst je gedrag aanpassen."

Jij bent op deze manier niet oké.

De hoepel.

Met het straffen en belonen leren we kinderen al heel vroeg door een hoepel te springen. En kinderen hebben dat razendsnel door. Ze weten precies wat er van hen verwacht wordt en hoe ze gewenst gedrag moeten vertonen. Ze werken harder voor een beloning en vermijden straf. Ze leren al jong om door onze hoepels te springen. En aangezien ieder kind geliefd wil worden, is straffen zeer pijnlijk en pijn vermijden we liever. Kinderen leren zich te gedragen voor en naar de beloning. Voor de waardering. Voor jouw liefde en acceptatie.

Ze leren al jong om door onze hoepels te springen.

We manipuleren (onbewust).

Maar belonen is toch iets goeds? Je ziet kinderen groeien bij een complimentje. Je hebt gelijk. Het werkt. Maar wat werkt? En waarom werkt het? We geven vaak complimenten om meer van het gewenste gedrag uit te lokken. Manipulatie heet dat. En dus weer voorwaardelijk. We manipuleren gedrag. We zijn niet geïnteresseerd in onderliggende redenen, gevoelens, oorzaken. We willen gewoon vaker dat gewenste gedrag zien. Het gedrag dat handig is, zeker in grote groepen. We manipuleren tot gehoorzaamheid. We focussen op deze manier alleen op gedrag of resultaat en leren kinderen niet na te denken over hun eigen gedrag. Kinderen werken voor de beloning. Voor het compliment. Maar wat als dat wegvalt? Heeft het kind dan geleerd om te werken, om door te zetten, om te vallen en weer op te staan? Voor een andere reden dan een externe beloning?

We manipuleren tot gehoorzaamheid.

Van voorwaardelijk naar onvoorwaardelijk.

Hoe groei je in onvoorwaardelijk lesgeven? Vraag je allereerst af wat je wilt. Wil je hierin groeien? Wil je het straffen en belonen meer en meer achter je gaan laten? Ik wil dat, maar het lukt me nog niet elke dag. Dit is voor mij een lastige ontwikkeling omdat ik opgegroeid ben in een voorwaardelijke omgeving. Waarschijnlijk net als jij. Ik geef je 5 tips welke ik ook met vallen en opstaan probeer toe te passen.





Tip 1: Beschrijf gedrag. Vertel wat je ziet, wat je opvalt en wees zo concreet en objectief mogelijk. Hierover kun je vervolgens in gesprek gaan. Het gaat jou niet langer om dit gedrag, maar om het hele kind. Zulke gesprekken kunnen beginnen met "Ik zie dat je..." Combineer deze tip met tip 2.


Tip 2: Leer een kind nadenken. Probeer kinderen te laten nadenken over hun gedrag. Als er geen directe beloning of straf is, ontstaat er ruimte om te kijken naar de redenen en oorzaken van gedrag. "Wat maakte dat je koos om..."


Tip 3: Stel vragen en wees nieuwsgierig. Stel jezelf op als een journalist. Je ziet bepaald gedrag, maar je bent vooral nieuwsgierig naar wat er gebeurt en waarom dit gebeurde. Schort je oordeel op. Blijf weg bij uitspraken als "goed zo" en "zo wil ik het graag zien." Vraag ze, in alle redelijkheid, het hemd van het lijf.


Tip 4: Stel hoe-vragen. Als een kind een tekening aan je laat zien zeg je niet "goed gedaan" (beloning op resultaat), maar bijvoorbeeld "hoe heb je dit voor elkaar gekregen?". Met hoe-vragen creëer je een onvoorwaardelijk gesprek en draait het niet meer om jouw waarde-oordeel.


Tip 5: Wees kritisch naar jezelf. Wil je toch graag een compliment geven of gedrag begrenzen? Vraag jezelf dan kritisch af waarom je dit wilt. Heel vaak doen we dit, onbewust, om gedrag te manipuleren. Wil je gewoon samen blij zijn? Doen. Is het toch manipulatie? Bijt op je tong.


Ga in gesprek en verander je focus. Het gaat niet langer om het gedrag zo te corrigeren dat het volgens jou oké is, maar om het hele kind en jouw relatie met het kind. Neem ze serieus en spreek van hart tot hart. Heb onvoorwaardelijk lief.


Heb je meer nodig om dit onvoorwaardelijk lesgeven in de praktijk te brengen? Neem gerust contact met ons op!


site: www.de-onderwijsfabriek.nl

mail: deonderwijsfabiek@gmail.com


(voor dit artikel is het boek 'Onvoorwaardelijk ouderschap" gelezen van Alfie Kohn (2019).

4 keer bekeken

All rights reserved. DE ONDERWIJSFABRIEK 2019. Onderwijsadvies. | foto's @ruurdleendersfotografie | illustraties @moniquemovaro